Thúc đẩy đồng tài trợ, đưa hợp tác nghiên cứu quốc tế vào thực chất

Diễn đàn do Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED - Bộ KH&CN) tổ chức tại Hà Nội trong hai ngày 5-6/11, trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW. Trong đó, tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và mở rộng hợp tác quốc tế được xác định là yêu cầu quan trọng nhằm huy động hiệu quả các nguồn lực, nâng cao năng lực nghiên cứu và thúc đẩy ứng dụng kết quả khoa học, công nghệ vào thực tiễn.

Cùng tạo ra tri thức mới, phát triển công nghệ và chia sẻ thành quả

Phát biểu khai mạc Diễn đàn, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân nhấn mạnh khoa học đang mở ra những hướng đi mới trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), y tế, bán dẫn và năng lượng sạch. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng và dịch bệnh vẫn là những thách thức không quốc gia nào có thể tự mình giải quyết.

Đối với Việt Nam, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số giữ vai trò trung tâm trong mô hình tăng trưởng mới. Hợp tác quốc tế là một phần thiết yếu của quá trình này.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh, Việt Nam mong muốn tiến xa hơn việc tiếp nhận tri thức và công nghệ, hướng tới cùng các đối tác tạo ra tri thức mới, phát triển công nghệ và chia sẻ thành quả.

Để hiện thực hóa định hướng này, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đề nghị tập trung vào 3 trọng tâm: Đầu tư cho con người và bảo đảm nguồn lực ổn định để những ý tưởng nghiên cứu có thời gian trưởng thành; tăng cường gắn kết nghiên cứu với doanh nghiệp; chuyển quan hệ đối tác quốc tế thành những hành động hợp tác cụ thể.

Trong đó, cơ chế tài trợ cần công bằng, minh bạch và phù hợp với từng loại hình nghiên cứu. Đặc biệt, nghiên cứu cơ bản cần được đầu tư ổn định, dài hạn; các nhà khoa học trẻ cần có không gian tự do để đặt câu hỏi mới và thử nghiệm những ý tưởng táo bạo...

Đối với liên kết với doanh nghiệp, sự phối hợp cần bắt đầu ngay từ khâu xác định bài toán nghiên cứu, đi cùng hoạt động hỗ trợ thử nghiệm, chế tạo mẫu và đưa những kết quả có triển vọng từ phòng thí nghiệm đến sản xuất. Thành công cần được thể hiện qua sản phẩm tốt hơn, doanh nghiệp mạnh hơn và cuộc sống người dân được cải thiện.

Bộ trưởng cũng đề nghị các đối tác cùng xác định ưu tiên nghiên cứu, phối hợp kêu gọi đề xuất, đóng góp kinh phí, chia sẻ hạ tầng và chuyên môn, tạo thêm cơ hội để các nhà khoa học trẻ làm việc với đồng nghiệp quốc tế. Giá trị thực sự của hợp tác nằm ở những kết quả cùng tạo ra, chứ không chỉ ở những thỏa thuận được ký kết.

NAFOSTED thúc đẩy các cơ chế đồng tài trợ nghiên cứu

Nhấn mạnh yêu cầu nâng tầm hợp tác quốc tế, PGS. TS. Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ NAFOSTED cho rằng, hợp tác quốc tế trong khoa học, công nghệ không chỉ là trao đổi học thuật hay mở rộng mạng lưới. Đó là phương thức cùng xác định câu hỏi nghiên cứu, kết hợp thế mạnh và hạ tầng, chia sẻ chi phí và rủi ro, kiểm chứng kết quả trên nhiều bối cảnh và đưa tri thức đến nơi có thể tạo ra tác động.

Hợp tác hiệu quả cần vượt qua mô hình kết nối mang tính hình thức, chuyển từ những cuộc gặp riêng lẻ sang quan hệ đối tác bền vững; từ trao đổi thông tin sang cùng xây dựng chương trình; từ tài trợ tách biệt sang phối hợp nguồn lực; từ kết quả nghiên cứu đơn lẻ sang tri thức, công nghệ và giải pháp có khả năng được sử dụng rộng rãi.

Trong tiến trình này, các cơ quan tài trợ nghiên cứu giữ vai trò quan trọng thông qua việc kết nối đối tác, phối hợp thiết kế lời mời đề xuất, thống nhất nguyên tắc đánh giá và tạo điều kiện cho các nhóm nghiên cứu hợp tác xuyên biên giới.

NAFOSTED cũng xác định yêu cầu đưa liên kết Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp từ định hướng thành thực tiễn. Nhà nước kiến tạo thể chế và hỗ trợ nguồn lực; nhà khoa học tạo ra tri thức, công nghệ và giải pháp; doanh nghiệp tham gia xác định nhu cầu, đồng đầu tư, kiểm chứng và tiếp nhận kết quả.

Trên cơ sở đó, IRIFF được NAFOSTED khởi xướng như một không gian đối thoại và hợp tác thực chất giữa các cơ quan tài trợ nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách, tổ chức nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Diễn đàn hướng tới tổ chức định kỳ hai năm một lần, đồng thời chuyển các trao đổi chính sách thành những giải pháp cụ thể như chương trình đồng tài trợ, lời mời đề xuất chung, trao đổi chuyên gia và kết nối nhóm nghiên cứu.

NAFOSTED kỳ vọng thông qua Diễn đàn sẽ xác định được các đối tác có khả năng hợp tác, hình thành cơ hội đồng tài trợ và phối hợp kêu gọi đề xuất nghiên cứu.

Cơ chế tài trợ cần tạo không gian cho những ý tưởng đột phá

Chia sẻ kinh nghiệm hợp tác quốc tế, Đại sứ Thụy Sĩ tại Việt Nam Thomas Gass nhấn mạnh, các đột phá khoa học thường bắt đầu từ những ý tưởng mới, cần được đầu tư thời gian và nguồn lực để phát triển. Vì vậy, cơ chế tài trợ cần có tính cạnh tranh, dựa trên chất lượng khoa học, đồng thời tạo không gian để các nhà nghiên cứu tự do khám phá, kể cả chấp nhận thất bại.

Theo Đại sứ, cần tăng cường phối hợp giữa khu vực công, trường đại học và doanh nghiệp, song không nên chỉ đánh giá nghiên cứu qua khả năng thương mại hóa trước mắt, bởi nghiên cứu cơ bản có thể tạo ra những khám phá mang lại thay đổi trong 10-20 năm tới.

Về hợp tác khoa học Việt Nam - Thụy Sĩ, từ khuôn khổ hợp tác được thiết lập năm 2020 giữa NAFOSTED và Quỹ Khoa học Quốc gia Thụy Sĩ (SNSF), hai bên đã triển khai hai đợt kêu gọi đề xuất chung, hỗ trợ 20 dự án nghiên cứu với tổng kinh phí 8 triệu USD. Các nhà khoa học hai nước cùng xây dựng câu hỏi nghiên cứu, đề xuất được đánh giá chung và mỗi quỹ tài trợ cho các nhóm nghiên cứu thuộc phạm vi của mình.

Đại sứ Thomas Gass cho biết SNSF và NAFOSTED đang tìm hiểu khả năng tổ chức đợt kêu gọi đề xuất chung lần thứ ba vào năm 2027, tùy thuộc vào việc thống nhất các thỏa thuận cần thiết.

Trong khuôn khổ IRIFF 2026, các đại biểu tập trung thảo luận 4 chủ đề: Phát triển nghiên cứu xuất sắc; thúc đẩy liên kết Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp; chuyển giao công nghệ chiến lược; tăng cường liêm chính trong nghiên cứu khoa học.

Ngày 6/11, Diễn đàn sẽ tiếp tục với phiên bàn tròn giữa các cơ quan tài trợ nghiên cứu quốc tế, trao đổi kinh nghiệm về mô hình quản lý, cơ chế tài trợ và khả năng hình thành các chương trình nghiên cứu chung. Các đại biểu cũng khảo sát thực tế tại Khu công nghệ cao và Khu công nghiệp thành phố Hà Nội, thăm Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam - Hàn Quốc (VKIST) và Trường Đại học FPT.

Thu Giang