Tổng kết Chương trình 562: Tạo nền tảng phát triển khoa học cơ bản và nâng cao năng lực nghiên cứu của Việt Nam

Tham dự Hội thảo có Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Trần Trung Tính, bà Nguyễn Thị Thanh Hà, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học Xã hội và Tự nhiên, ông Lê Đình Hanh, Phó Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED)cùng đại diện các bộ, ngành, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam; đại diện các tổ chức chủ trì, chủ nhiệm nhiệm vụ và đông đảo nhà khoa học trong bốn lĩnh vực Hóa học, Khoa học sự sống, Khoa học trái đất và Khoa học biển. Trước phiên làm việc chính thức, các đại biểu đã tham quan khu trưng bày, giới thiệu những kết quả, sản phẩm tiêu biểu được hình thành trong quá trình triển khai Chương trình 562.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Trần Trung Tính phát biểu khai mạc, chỉ đạo.

Phát biểu khai mạc và chỉ đạo Hội thảo, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Trần Trung Tính khẳng định, khoa học cơ bản là nền tảng lâu dài của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư cho tri thức mới, đội ngũ nhà khoa học, các nhóm nghiên cứu và năng lực khoa học của đất nước. Qua 8 năm triển khai, Chương trình 562 về cơ bản đã đạt được các mục tiêu đề ra, góp phần nâng cao năng lực và vị thế nghiên cứu của Việt Nam, phát triển đội ngũ và các nhóm nghiên cứu, thúc đẩy nghiên cứu cơ bản định hướng ứng dụng và tăng cường hợp tác quốc tế.

Nhấn mạnh tổng kết Chương trình 562 không phải là điểm kết thúc mà là cơ sở để bước sang giai đoạn phát triển mới của nghiên cứu khoa học cơ bản, Thứ trưởng cho rằng cần đổi mới cách tiếp cận theo hướng xây dựng năng lực khoa học dài hạn, tập trung nguồn lực, coi trọng chất lượng và năng lực cạnh tranh quốc tế. Đồng thời, Hội thảo cần tập trung đánh giá thực chất kết quả Chương trình, rút ra bài học về cơ chế đầu tư, tổ chức thực hiện và đề xuất định hướng ưu tiên giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2035, trong đó chú trọng phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm nghiên cứu xuất sắc, hạ tầng nghiên cứu dùng chung, nhân lực trình độ cao và hợp tác quốc tế.

Tạo chuyển biến rõ nét trong phát triển khoa học cơ bản

Chương trình 562 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 562/QĐ-TTg ngày 25/4/2017, với mục tiêu xây dựng đội ngũ nhà khoa học trình độ cao và các nhóm nghiên cứu mạnh; nâng cao vị thế khoa học Việt Nam trong khu vực và trên thế giới; đồng thời phát triển các hướng nghiên cứu cơ bản định hướng ứng dụng, liên ngành và đa ngành, góp phần tiếp thu, làm chủ công nghệ tiên tiến phục vụ sản xuất và đời sống.

Theo Báo cáo tổng kết, trong giai đoạn triển khai, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các bộ, ngành đã bám sát 10 nhiệm vụ, giải pháp của Chương trình. Một trong những kết quả nổi bật là việc triển khai 96 nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp quốc gia, gồm 31 nhiệm vụ lĩnh vực Hóa học, 29 nhiệm vụ Khoa học sự sống, 22 nhiệm vụ Khoa học trái đất và 14 nhiệm vụ Khoa học biển. Các nhiệm vụ tập trung vào những hướng nghiên cứu ưu tiên, gắn nghiên cứu cơ bản với các vấn đề thực tiễn trong y dược, nông nghiệp, môi trường, tài nguyên, biến đổi khí hậu, phòng chống thiên tai và biển, đảo.

Thứ trưởng Trần Trung Tính thăm quan triển lãm các sản phẩm từ Chương trình 562

Nhiều kết quả nghiên cứu đã được phát triển tới quy mô thử nghiệm, pilot và có định hướng chuyển giao. Trong lĩnh vực Hóa học và Khoa học sự sống, các nghiên cứu tập trung vào hóa dược, vật liệu mới, công nghệ sinh học, y sinh, nông nghiệp và xử lý môi trường. Đối với Khoa học trái đất và Khoa học biển, nhiều kết quả cung cấp cơ sở khoa học, dữ liệu và công cụ phục vụ dự báo, cảnh báo thiên tai, quản lý tài nguyên nước, ứng phó biến đổi khí hậu, giám sát môi trường biển và bảo tồn hệ sinh thái.

Riêng các nhiệm vụ cấp quốc gia đã tạo ra 166 bài báo quốc tế thuộc danh mục ISI/Scopus, 222 bài báo trong nước có uy tín, 27 báo cáo tại hội thảo quốc tế; hỗ trợ đào tạo 125 thạc sĩ, 85 nghiên cứu sinh và đăng ký 60 đơn sở hữu trí tuệ hợp lệ.

NAFOSTED góp phần duy trì các hướng nghiên cứu cơ bản trọng điểm

Theo phân công tại Chương trình 562, Quỹ NAFOSTED chủ trì nhiệm vụ ưu tiên, tăng cường tài trợ nghiên cứu cơ bản thuộc bốn lĩnh vực thông qua các Hội đồng khoa học chuyên ngành.

Đại diện Quỹ NAFOSTED báo cáo tại Hội thảo

Trong giai đoạn 2017–2025, hoạt động tài trợ của Quỹ đã góp phần duy trì liên tục các hướng nghiên cứu cơ bản trọng điểm tại nhiều cơ sở nghiên cứu, đào tạo hàng đầu; tạo môi trường để các nhà khoa học triển khai nghiên cứu có chất lượng, tăng cường công bố và hội nhập quốc tế. Theo Báo cáo tổng kết, các đề tài do Quỹ tài trợ trong các lĩnh vực của Chương trình đã tạo ra 2.171 công bố quốc tế, đồng thời góp phần đào tạo 1.846 nghiên cứu sinh và học viên cao học.

Đáng chú ý, Quỹ đã tài trợ 77 đề tài do các nhóm nghiên cứu mạnh thực hiện. Với quy mô, thời gian thực hiện và yêu cầu về sản phẩm khoa học cao hơn, cơ chế này góp phần củng cố và phát triển một số nhóm nghiên cứu có năng lực, từng bước tiệm cận trình độ quốc tế. Bên cạnh đó, năm 2022, Quỹ kiện toàn Hội đồng khoa học ngành Khoa học Trái đất và Môi trường thành Hội đồng khoa học ngành Khoa học Trái đất – Khoa học Biển, qua đó nâng cao chất lượng đánh giá chuyên môn và khả năng tiếp nhận, tài trợ các đề xuất nghiên cứu liên ngành về biển và đại dương.

Thảo luận định hướng cho giai đoạn tiếp theo

Tại Hội thảo, đại diện các bộ, ngành, viện nghiên cứu, trường đại học, Quỹ NAFOSTED và các chủ nhiệm nhiệm vụ đã trao đổi về kết quả triển khai, những bài học kinh nghiệm cũng như đề xuất định hướng phát triển bốn lĩnh vực trong thời gian tới. Phiên thảo luận tập trung đánh giá các tồn tại, vướng mắc trong công tác quản lý; đề xuất cơ chế triển khai giai đoạn tiếp theo và góp ý trực tiếp vào dự thảo Báo cáo tổng kết trình Thủ tướng Chính phủ.

Phó Giám đốc Quỹ NAFOSTED Lê Đình Hanh và Phó Vụ Trưởng Vụ Khoa học Xã hội và Tự nhiên Nguyễn Thị Thanh Hà điều hành phiên thảo luận của Hội thảo

Báo cáo tổng kết cho thấy, Chương trình 562 đã hoàn thành phần lớn các nhiệm vụ đặt ra, tạo nền tảng quan trọng cho phát triển nghiên cứu cơ bản trong bốn lĩnh vực, từng bước hình thành hệ sinh thái từ xác định định hướng ưu tiên, đặt hàng và tài trợ nghiên cứu đến đào tạo nhân lực, phát triển nhóm nghiên cứu, đầu tư hạ tầng, hợp tác quốc tế và thúc đẩy ứng dụng. Vị thế khoa học của Việt Nam trong các lĩnh vực của Chương trình cũng có bước cải thiện, trong đó Hóa học, Khoa học trái đất và Khoa học biển duy trì vị trí trong nhóm 3–4 quốc gia dẫn đầu ASEAN theo đánh giá được tổng hợp trong Báo cáo.

Bên cạnh kết quả đạt được, Hội thảo cũng nhìn nhận một số hạn chế như mức độ phát triển chưa đồng đều giữa các lĩnh vực; một số nhóm nghiên cứu chưa duy trì được quy mô và tính liên tục; đầu tư hạ tầng, trang thiết bị nghiên cứu còn phân tán; nguồn lực cho nghiên cứu cơ bản chưa thực sự ổn định; việc chuyển giao một số kết quả nghiên cứu vào thực tiễn còn hạn chế.

Trên cơ sở kết quả giai đoạn 2017–2025, Báo cáo đề xuất tiếp tục xây dựng các định hướng nghiên cứu ưu tiên; bảo đảm nguồn lực và phát triển cơ chế tài trợ dài hạn cho nghiên cứu cơ bản xuất sắc; hình thành các nhóm, trung tâm nghiên cứu mạnh; tăng cường hợp tác và hội nhập quốc tế; nâng cao chất lượng công bố khoa học; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và hạ tầng nghiên cứu dùng chung. Đặc biệt, định hướng tài trợ dài hạn được đề xuất theo hướng nghiên cứu các gói tài trợ từ 5–7 năm cho nhóm nghiên cứu xuất sắc, nhóm nghiên cứu trẻ và các hướng có tiềm năng tạo đột phá, đồng thời tăng cường gắn nghiên cứu cơ bản với công nghệ chiến lược và những vấn đề phát triển của quốc gia.

Hội thảo tổng kết Chương trình 562 là dịp nhìn lại một chặng đường phát triển khoa học cơ bản trong bốn lĩnh vực quan trọng, đồng thời cung cấp cơ sở thực tiễn để tiếp tục hoàn thiện chính sách và cơ chế đầu tư, tài trợ nghiên cứu. Những kết quả, kinh nghiệm và đề xuất tại Hội thảo sẽ góp phần định hình các hướng đi tiếp theo nhằm phát huy vai trò nền tảng của khoa học cơ bản, nâng cao năng lực nghiên cứu và thúc đẩy sự đóng góp của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đối với sự phát triển đất nước.

Các đại biểu tham dự Hội thảo chụp hình lưu niệm

Phòng Chuyển đổi số